به گزارش مشرق، با انتخاب «خلیل الحیه» به ریاست دفتر سیاسی جنبش مقاومت اسلامی فلسطین (حماس)، این جنبش وارد مرحله تازهای از حیات سیاسی و تشکیلاتی خود شده است. الحیه که طی سالهای اخیر یکی از مهمترین چهرههای تصمیمگیر در حماس و مسئول اصلی پرونده مذاکرات آتشبس غزه بود، اکنون در شرایطی هدایت سیاسی این جنبش را برعهده گرفته که بخش قابل توجهی از رهبران نسل اول حماس در جریان جنگ غزه و عملیاتهای ترور اسرائیل شهید شدهاند. انتخاب او را میتوان نشانهای از تداوم خطمشی یحیی السنوار و تثبیت نفوذ جریان نزدیک به رهبران میدانی غزه در ساختار رهبری حماس دانست.
از غزه تا رأس هرم سیاسی حماس
خلیل اسماعیل ابراهیم الحیه، مشهور به «ابو اسامه»، سال ۱۹۶۰ در نوار غزه متولد شد. او از نخستین سالهای فعالیت جریان اخوانالمسلمین در فلسطین به این تشکیلات پیوست و پس از تأسیس حماس در سال ۱۹۸۷، به یکی از اعضای اصلی این جنبش تبدیل شد.
الحیه تحصیلات خود را در رشتههای علوم اسلامی دنبال کرد؛ مدرک کارشناسی را از دانشگاه اسلامی غزه، کارشناسی ارشد را از دانشگاه اردن و دکترای خود را از دانشگاه قرآن کریم و علوم اسلامی سودان دریافت کرد. همین پیشینه سبب شد از همان سالهای نخست، علاوه بر فعالیت سیاسی، در حوزههای فرهنگی و آموزشی نیز حضوری فعال داشته باشد.
او در دهه ۱۹۹۰ چندین سال را در زندانهای رژیم صهیونیستی گذراند و پس از آزادی، به تدریج در سلسله مراتب حماس ارتقا یافت.
چهرهای که پس از پیروزی انتخاباتی حماس مطرح شد
نام خلیل الحیه پس از انتخابات پارلمانی فلسطین در سال ۲۰۰۶ بیش از گذشته مطرح شد. او به عنوان نامزد فهرست «اصلاح و تغییر» وارد شورای قانونگذاری فلسطین شد و پس از پیروزی حماس، به یکی از سخنگویان و چهرههای سیاسی شاخص این جنبش تبدیل شد.
پس از تسلط حماس بر نوار غزه در سال ۲۰۰۷، جایگاه الحیه در ساختار رهبری جنبش بیش از پیش تقویت شد. او ابتدا مسئولیتهای محلی در شهر غزه را برعهده داشت اما به تدریج به عضویت رهبری عالی جنبش درآمد و به یکی از نزدیکترین شخصیتها به فرماندهان گردانهای شهید عزالدین قسام تبدیل شد.
نزدیکترین چهره سیاسی به یحیی السنوار
بسیاری از ناظران، الحیه را نزدیکترین شخصیت سیاسی به یحیی السنوار میدانند. او در دوران ریاست السنوار بر حماس در غزه، معاون وی بود و در بسیاری از تصمیمات راهبردی جنبش نقش مستقیم داشت.
بر اساس گزارشهای منتشر شده، السنوار پیش از عملیات هفتم اکتبر ۲۰۲۳ از شماری از اعضای دفتر سیاسی خواسته بود غزه را ترک کنند تا مأموریتهای خارجی جنبش را دنبال کنند. الحیه نیز یکی از این افراد بود.
برخی منابع نزدیک به حماس معتقدند او نسبت به بسیاری از اعضای دفتر سیاسی، اطلاعات بیشتری درباره مقدمات عملیات هفتم اکتبر داشت، هرچند از جزئیات کامل طرح آگاه نبود؛ چرا که این اطلاعات تنها در اختیار حلقه بسیار محدودی از فرماندهان نظامی قرار داشت.
پس از آغاز جنگ غزه نیز الحیه همواره از تصمیم السنوار برای اجرای عملیات هفتم اکتبر دفاع کرد و آن را اقدامی در راستای آزادی اسرای فلسطینی دانست.
معمار مذاکرات آتشبس
در دو سال گذشته، الحیه بیش از هر چهره دیگری به عنوان رئیس هیئت مذاکرهکننده حماس شناخته شد. او هدایت مذاکرات غیرمستقیم با اسرائیل را با میانجیگری قطر، مصر و دیگر طرفها برعهده داشت و در اغلب دورهای گفتوگو برای آتشبس، تبادل اسرا و ورود کمکهای انسانی، نماینده اصلی حماس بود.
البته نقش او در مذاکرات محدود به جنگ اخیر نبود. وی پیش از این نیز در مذاکرات پایان جنگ ۲۰۱۴ و همچنین رایزنیهای مرتبط با درگیری «سیف القدس» در سال ۲۰۲۱ حضوری مؤثر داشت.
روابط نزدیک با ایران و محور مقاومت
یکی از مهمترین ویژگیهای سیاسی خلیل الحیه، حمایت او از توسعه روابط حماس با جمهوری اسلامی ایران و حزبالله لبنان است.
او از جمله رهبران حماس است که در کنار یحیی السنوار و صالح العاروری، از احیای روابط راهبردی با تهران حمایت کرده است؛ روابطی که پس از بحران سوریه دچار تنش شده بود.
الحیه طی سالهای گذشته بارها در دیدارهای رسمی با مسئولان ایرانی حضور داشته و در نشستهای مشترک با رهبران محور مقاومت شرکت کرده است. همچنین در سال ۲۰۲۲ ریاست هیئت حماس در سفر به دمشق برای احیای روابط با دولت سوریه را برعهده داشت؛ هرچند تحولات بعدی منطقه مانع از تکمیل روند عادیسازی روابط میان دو طرف شد.
به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران معتقدند انتخاب الحیه به معنای استمرار رویکرد حماس در حفظ و تقویت روابط با محور مقاومت خواهد بود.
بارها هدف ترور قرار گرفت
خلیل الحیه طی دو دهه گذشته بارها هدف عملیات ترور رژیم صهیونیستی قرار گرفته است. در سال ۲۰۰۷ حمله هوایی اسرائیل به منزل خانواده او در محله شجاعیه غزه، به شهادت شماری از بستگانش انجامید.
در جریان جنگ سال ۲۰۱۴ نیز منزل فرزند ارشد او هدف حمله قرار گرفت که در نتیجه آن، پسرش اسامه، همسر وی و سه نوه الحیه شهید شدند.
پس از آغاز جنگ اخیر غزه نیز چندین عضو خانواده او در حملات اسرائیل شهید شدند. در سال ۲۰۲۵ نیز اسرائیل در عملیاتی در دوحه تلاش کرد الحیه را ترور کند که این حمله به شهید شدن پسرش «همام» و چند تن از همراهانش انجامید. چندی بعد نیز یکی دیگر از فرزندانش به نام «عزام» در حملهای دیگر در غزه شهید شد.
چالشهای رئیس جدید حماس
خلیل الحیه اکنون در شرایطی ریاست دفتر سیاسی حماس را برعهده گرفته که این جنبش با دشوارترین شرایط تاریخ خود روبهرو است. جنگ طولانی غزه، ترور بخش بزرگی از رهبران سیاسی و نظامی، فشارهای گسترده بینالمللی و پیچیدگی مذاکرات مربوط به آتشبس و تبادل اسرا، مهمترین پروندههای پیش روی او خواهد بود.
در عین حال، نزدیکی الحیه به جریان یحیی السنوار و فرماندهان نظامی غزه نشان میدهد که حماس در انتخاب رهبر جدید، بیش از آنکه به دنبال تغییر مسیر باشد، بر تداوم راهبرد سالهای اخیر تأکید کرده است؛ راهبردی که بر حفظ انسجام داخلی، استمرار مقاومت و تقویت روابط با محور مقاومت استوار است. از این رو، انتظار میرود ریاست خلیل الحیه بیش از آنکه آغازگر تغییرات بنیادین در سیاستهای حماس باشد، ادامهدهنده همان مسیری باشد که این جنبش در سالهای اخیر، بهویژه پس از جنگ غزه، در پیش گرفته است.
